De Portugese gitaar in de fado

Twee instrumenten, twee taken

De UNESCO-vermelding toont een solozangeres met twee instrumenten, een akoestische gitaar met stalen snaren en de guitarra portuguesa. Een beetje aandacht volstaat om de twee uit elkaar te houden. Taste of Lisboa schrijft dat de heldere, metalen klank en de ingewikkelde versiering van de Portugese gitaar het kenmerkende geluid van fado werden, dus de klaterende, versierde lijnen behoren tot dat instrument, en de gitaar zit eronder.

De Portugese gitaar

UNESCO noemt de guitarra een citer in de vorm van een peer, met twaalf metalen snaren en een ontwerp dat alleen in Portugal voorkomt; het instrument heeft ook een uitgebreid solorepertoire. Wikipedia voegt toe dat de twaalf stalen snaren in zes koren van twee zijn bespannen, en dat het een van de weinige instrumenten is die nog steeds stemsleutels gebruikt, de metalen pinnen op de foto hierboven. De klank is de heldere, metalen ring die de meeste mensen met fado associëren. Wikipedia zegt dat het iconisch met het genre verbonden is.

Waar het vandaan komt

Wikipedia voert de Portugese gitaar terug tot de middeleeuwse citool, met bewijs van gebruik in Portugal sinds de dertiende eeuw. Latere citers bereikten Portugal, waaronder de Engelse gitaar uit de achttiende eeuw, wier invloed nog zichtbaar is in het stemsleutelsysteem, de grootte en de bespanning. Vanaf het midden van de negentiende eeuw werd de Portugese gitaar modieus door haar band met fadobegeleiding. Het Museu do Fado zegt dat het instrument in het laatste kwart van die eeuw geleidelijk werd gedefinieerd als de metgezel van fado.

De viola

De viola, of viola de fado, is de klassieke gitaar met stalen snaren die de begeleiding deelt. Wikipedia zegt dat de Portugese gitaar en deze gitaar het werk delen, met af en toe een contrabas of basgitaar. UNESCO merkt op dat de begeleiding zich in recente decennia heeft uitgebreid tot twee Portugese gitaren, een gitaar en een basgitaar. Dus een kleine zaal heeft misschien van elk één, en een groter concert misschien meer.

Lissabon en Coimbra

Er bestaan twee hoofdvariëteiten van fado, verbonden met Lissabon en met Coimbra, en twee modellen van de gitaar. Wikipedia zegt dat het Lisboa-model een breder klankblad heeft en een krulversiering in de vorm van een slak, een caracol, op de stemschroeven, terwijl het Coimbra-model een traanmotief heeft, een lágrima, en een eenvoudiger constructie. De Coimbra-gitaar heeft haar eigen stemming, klank en bouw, volgens Wikipedia. Coimbra-fado is verbonden met de universiteit en wordt traditioneel door mannen gezongen. De stijl die je in Alfama hoort, is Lissabon-fado.

Niet alleen een begeleider

De guitarra speelt ook solo. UNESCO zegt dat het instrument een uitgebreid solorepertoire heeft, en Wikipedia noemt solostukken ervoor, guitarradas genaamd. Wikipedia voegt toe dat Carlos Paredes, wiens vader Artur Paredes de Coimbra-stemming hervormde, de Portugese gitaar wereldberoemd maakte. Het Museu do Fado biedt een cursus Portugese gitaar aan en een cursus over de bouw ervan, een teken van hoe serieus het instrument levend wordt gehouden. Let in een fadoshow op de momenten waarop de gitaar tussen de coupletten naar voren treedt.

Hoe je in de zaal luistert

Luister naar het contrast tussen de heldere, versierde Portugese gitaar en de gitaar eronder. Luister dan naar de pauzes. Wikipedia merkt op dat fado aan het einde van een frase pauzeert terwijl de zanger de noot aanhoudt, en dat zijn de momenten waarop een stille zaal het meest telt, omdat niets concurreert met de stem en de snaren. Dat is een praktische reden voor de stilteregel, los van het gebruik.

Lees verder: Casa Lundum Alfama: wat u kunt verwachten

Voor wie dit niet is

Als je alleen het zingen wilt, kun je de instrumenten negeren. Deze gids is voor luisteraars die graag weten wat ze horen. Hij leert je niet spelen en vertelt je niet wat de artiesten bij Casa Lundum die dag zullen gebruiken, want de bezetting is de keuze van de artiesten. Zie het als een kaart om mee te luisteren, met de twee instrumenten hierboven als het gebruikelijke paar.