Wat is fado? Een korte geschiedenis

Een lied van het noodlot

Fado is een Portugees woord dat lotsbestemming of noodlot betekent. Wikipedia zegt dat het mogelijk afkomstig is van het Latijnse fatum, dat noodlot, dood of uitspraak betekent, en dat veel liedjes inspelen op de dubbele betekenis van het woord en het genre. In de volksopvatting is fado treurig, over de zee of het leven van de armen, en verbonden met saudade, een verlangen naar iets dat verloren is. Dat is slechts een deel ervan. Wikipedia voegt eraan toe dat fado vandaag de dag wordt gezien als een vorm van zang die over van alles kan gaan, binnen een traditionele structuur.

Hoe het begon

Niemand kan het begin van fado precies vaststellen. De geleerde Rui Vieira Nery, geciteerd door Wikipedia, zegt dat de enige betrouwbare informatie op zijn best teruggaat tot de jaren 1820 en 1830. Het Museu do Fado zegt dat het geboren werd in volkse milieus van het negentiende-eeuwse Lissabon, binnen en buiten, in tuinen, straten, steegjes en tavernes. De eerste zangers waren zeelieden, bohémiens en andere werkende mensen. Historici hebben verschillende oorsprongen voorgesteld, en Wikipedia noemt geen ervan overtuigend. Het is waarschijnlijk voortgekomen uit oudere genres dan uit één enkele bron.

Een mix van muzieken

UNESCO beschrijft fado als een Portugese multiculturele synthese. Het noemt Afro-Braziliaanse gezongen dansen, lokale traditionele zang en dans, plattelandsmuziek meegebracht door opeenvolgende golven van interne migranten, en de kosmopolitische stedelijke zangpatronen van het vroege negentiende-eeuwse. Die mix past bij een havenstad met zeelieden, havenarbeiders en mensen die van het platteland aankwamen. Muzikaal gezien merkt Wikipedia op dat fado zowel tweedelige als driedelige (walsachtige) maatsoorten gebruikt, en dat de muziek pauzeert aan het einde van een frase terwijl de zanger de noot aanhoudt.

Severa en de legende

Het Museu do Fado noemt Maria Severa Onofriana (1820–1846) een van de grootste mythen in de geschiedenis van fado. Een zangeres die jong stierf, werd zij het onderwerp van een liefdesverhaal met een edelman, graaf Vimioso, opnieuw verteld in een roman, A Severa, gepubliceerd in 1901. In 1931 werd het verhaal de eerste Portugese geluidsfilm, geregisseerd door Leitão de Barros. De legende is deels geschiedenis en deels verzinsel, maar ze vestigde een beeld van fado dat bleef voortbestaan: een stem uit de marge, zingend over liefde en ongeluk.

Van tavernes naar theaters en huizen

In de late negentiende eeuw, volgens het Museu do Fado, werd het tienstrofige couplet de stabiele poëtische vorm van fado, en de Portugese gitaar werd gedefinieerd als zijn metgezel. Fado bereikte ook het toneel: het verscheen in de scènes van het Teatro de Revista van Lissabon vanaf 1870. In de jaren 1920 en 1930 volgden radio, opnames en nieuwe regelgeving voor locaties. Tegen de jaren 1930 werd fado op geritualiseerde wijze gehoord in fadohuizen, voornamelijk in Bairro Alto, en het museum noemt de jaren tussen 1940 en 1960 de gouden jaren.

Amália, stilte en heropleving

Het Museu do Fado zegt dat de verspreiding van fado in het buitenland zich consolideerde in de jaren 1950, vooral dankzij Amália Rodrigues, die tot haar dood in 1999 de nationale en internationale ster bleef. Het registreert vijandigheid tegenover fado in de jaren direct na de revolutie van 1974, en een terugkeer van zijn eigen ruimte zodra de democratie zich vestigde in 1976. Sinds de jaren 1980 wordt het erkend als centraal in de Portugese muziek, en in de jaren 1990 brachten Mísia en Cristina Branco het naar wereldmuziekcircuits, gevolgd door Mariza.

Lees verder: Amália Rodrigues en de stemmen van de fado

UNESCO en de levende traditie

In 2011 nam UNESCO de fado op in zijn register van levend cultureel erfgoed, de Representatieve Lijst. De inschrijving beschrijft muziek en poëzie die door gemeenschappen in heel Lissabon worden beoefend, te horen van professionals in concertzalen en in kleine fadohuizen, en van amateurs in buurtverenigingen. Oudere zangers geven het informeel door, vaak binnen families. Zo rekent UNESCO het kleine fadohuis tot de plekken waar de traditie voortleeft.

Waar je naar moet luisteren

Luister eerst naar de stem. Het Museu do Fado stelt dat de eenvoud van de melodische structuur van de fado de vertolking des te belangrijker maakt, waardoor de frasering van de zanger het lied draagt. Let op de pauzes aan het einde van een frase, wanneer de zanger de noot aanhoudt. Merk dan de instrumenten op — de Portugese gitaar en een gitaar — en de stilte in de zaal. De poëzie gaat meestal over liefde, geluk, het persoonlijke lot en het dagelijkse leven in de stad, of je nu Portugees verstaat of niet.

Lees verder: De Portugese gitaar in de fado