Gitara portugalska w fado

Dwa instrumenty, dwa zadania

Wpis UNESCO przedstawia solowego śpiewaka z dwoma instrumentami: stalowostrunową gitarą akustyczną i guitarra portuguesa. Wystarczy odrobina uwagi, by je rozróżnić. Taste of Lisboa pisze, że jasne, metaliczne brzmienie i misterna ornamentacja gitary portugalskiej stały się definiującym dźwiękiem fado — dzwoniące, ozdobne linie należą więc do tego instrumentu, a gitara akustyczna gra poniżej.

Gitara portugalska

UNESCO nazywa guitarra cytarą w kształcie gruszki, o dwunastu metalowych strunach i konstrukcji spotykanej wyłącznie w Portugalii; ma ona również długi repertuar solowy. Wikipedia dodaje, że dwanaście stalowych strun jest naciągniętych w sześciu chórach po dwie oraz że to jeden z niewielu instrumentów wciąż używających kluczyków zegarkowych — metalowych kołków widocznych na powyższym zdjęciu. Jej dźwięk to jasne, metaliczne brzmienie, które większość ludzi kojarzy z fado. Wikipedia podaje, że jest ikonicznie związana z tym gatunkiem.

Skąd pochodzi

Wikipedia wywodzi gitarę portugalską od średniowiecznej cytoli, ze śladami jej użycia w Portugalii od XIII wieku. Późniejsze cytary dotarły do Portugalii, w tym osiemnastowieczna gitara angielska, której wpływ widać do dziś w systemie kluczyków zegarkowych, rozmiarze i sposobie naciągu strun. Od połowy XIX wieku gitara portugalska zyskała popularność dzięki związkowi z akompaniamentem fado. Museu do Fado podaje, że instrument ten został stopniowo określony w ostatniej ćwierci tego stulecia jako towarzysz fado.

Viola

Viola, czyli viola de fado, to stalowostrunowa gitara klasyczna dzieląca akompaniament. Wikipedia podaje, że gitara portugalska i ta gitara dzielą między siebie zadanie, z okazjonalnym kontrabasem lub gitarą basową. UNESCO zauważa, że w ostatnich dziesięcioleciach akompaniament rozszerzył się do dwóch gitar portugalskich, gitary i gitary basowej. Tak więc w małej sali może być po jednej z każdej, a na większym koncercie może być ich więcej.

Lizbona i Coimbra

Istnieją dwa główne nurty fado — związany z Lizboną i z Coimbrą — oraz dwa modele gitary. Według Wikipedii model lizboński ma szerszą płytę rezonansową i ozdobę w kształcie ślimaka, caracol, na mechanizmie stroikowym, podczas gdy model z Coimbry ma motyw łzy, lágrima, i prostszą konstrukcję. Gitara z Coimbry ma własny strój, brzmienie i budowę, jak podaje Wikipedia. Fado z Coimbry jest związane z uniwersytetem i tradycyjnie śpiewane przez mężczyzn. Styl słyszany w Alfamie to fado lizbońskie.

Nie tylko akompaniator

Guitarra gra również solo. UNESCO podaje, że ma obszerny repertuar solowy, a Wikipedia wymienia utwory solowe na nią, zwane guitarradas. Wikipedia dodaje, że Carlos Paredes, którego ojciec Artur Paredes przekształcił strój z Coimbry, uczynił gitarę portugalską instrumentem znanym na całym świecie. Museu do Fado prowadzi kurs gry na gitarze portugalskiej oraz kurs jej budowy — znak, jak poważnie dba się o podtrzymywanie życia tego instrumentu. Podczas występu fado wsłuchaj się w momenty, gdy gitara wychodzi na pierwszy plan między zwrotkami.

Jak słuchać na sali

Wsłuchaj się w kontrast między jasną, ozdobną gitarą portugalską a gitarą u jej podstawy. Potem wsłuchaj się w pauzy. Wikipedia zauważa, że muzyka fado zatrzymuje się na końcu frazy, gdy śpiewak trzyma nutę — i to są momenty, w których cicha sala znaczy najwięcej, bo nic nie konkuruje z głosem i strunami. To praktyczny powód zasady ciszy, poza zwyczajem.

Czytaj dalej: Casa Lundum Alfama: czego się spodziewać

Dla kogo to nie jest

Jeśli zależy Ci tylko na śpiewie, możesz zignorować instrumenty. Ten przewodnik jest dla słuchaczy, którzy lubią wiedzieć, czego słuchają. Nie nauczy Cię grać ani nie zdradzi, czego wykonawcy w Casa Lundum użyją danego dnia, bo skład należy do ich wyboru. Traktuj go jak mapę do słuchania, z dwoma powyższymi instrumentami jako zwykłą parą.