Czym jest fado? Krótka historia

Pieśń losu

Fado to portugalskie słowo oznaczające przeznaczenie lub los. Wikipedia podaje, że prawdopodobnie pochodzi od łacińskiego fatum, oznaczającego los, śmierć lub wypowiedź, i że wiele pieśni gra na podwójnym znaczeniu tego słowa i gatunku. W powszechnym przekonaniu fado jest żałobne, opowiada o morzu lub życiu biednych i wiąże się z saudade — tęsknotą za czymś utraconym. To tylko część prawdy. Wikipedia dodaje, że dziś fado postrzegane jest jako forma pieśni, która może opowiadać o wszystkim, w ramach tradycyjnej struktury.

Jak to się zaczęło

Nikt nie potrafi dokładnie ustalić początków fado. Uczony Rui Vieira Nery, cytowany przez Wikipedię, twierdzi, że najbardziej wiarygodne informacje sięgają co najwyżej lat 20. i 30. XIX wieku. Museu do Fado podaje, że fado narodziło się w ludowych środowiskach dziewiętnastowiecznego Lizbony — w pomieszczeniach i na zewnątrz, w ogrodach, na ulicach, w zaułkach i tawernach. Pierwszymi śpiewakami byli marynarze, bohema i inni ludzie pracy. Historycy proponowali różne teorie pochodzenia, ale Wikipedia żadnej z nich nie uznaje za przekonującą. Prawdopodobnie fado wyrosło z starszych gatunków, a nie z jednego źródła.

Mieszanka muzyk

UNESCO opisuje fado jako portugalską syntezę wielokulturową. Wymienia afro-brazylijskie tańce śpiewane, lokalną tradycyjną pieśń i taniec, muzykę wiejską przynoszoną przez kolejne fale migracji wewnętrznych oraz kosmopolityczne miejskie wzorce pieśniowe z wczesnego XIX wieku. Ta mieszanka pasuje do miasta portowego z marynarzami, dokerami i ludźmi przybywającymi ze wsi. Pod względem muzycznym Wikipedia zauważa, że fado wykorzystuje zarówno metrum dwudzielne, jak i trójdzielne (w stylu walca), a muzyka zatrzymuje się na końcu frazy, gdy śpiewak przeciąga nutę.

Severa i legenda

Museu do Fado nazywa Marię Severę Onofrianę (1820–1846) jednym z największych mitów w historii fado. Śpiewaczka, która zmarła młodo, stała się bohaterką historii miłosnej z arystokratą, hrabią Vimioso, opowiedzianej na nowo w powieści „A Severa", wydanej w 1901 roku. W 1931 roku historia ta stała się pierwszym portugalskim filmem dźwiękowym w reżyserii Leitão de Barros. Legenda jest częściowo historią, a częściowo wymysłem, ale utrwaliła obraz fado, który przetrwał: głos z marginesu, śpiewający o miłości i nieszczęściu.

Od tawern do teatrów i domów fado

Pod koniec XIX wieku, według Museu do Fado, dziesięciowersowa strofa stała się stałą formą poetycką fado, a gitara portugalska została określona jako jej towarzyszka. Fado trafiło także na scenę: pojawiło się w scenach lizbońskiego Teatro de Revista od 1870 roku. W latach 20. i 30. XX wieku nastąpiły radio, nagrania i nowe regulacje dotyczące lokali. W latach 30. fado słuchano w sposób zrytualizowany w domach fado, głównie w Bairro Alto, a muzeum nazywa lata między 1940 a 1960 rokiem złotymi latami fado.

Amália, cisza i odrodzenie

Museu do Fado podaje, że rozpowszechnienie fado za granicą ugruntowało się w latach 50. XX wieku, zwłaszcza dzięki Amálii Rodrigues, która pozostała jego krajową i międzynarodową gwiazdą aż do swojej śmierci w 1999 roku. Muzeum odnotowuje wrogość wobec fado w latach bezpośrednio po rewolucji 1974 roku oraz powrót własnej przestrzeni, gdy demokracja ustabilizowała się w 1976 roku. Od lat 80. fado jest uznawane za centralne dla portugalskiej muzyki, a w latach 90. Mísia i Cristina Branco wprowadziły je do obiegu muzyki światowej, a następnie Mariza.

Czytaj dalej: Amália Rodrigues i głosy fado

UNESCO i żywa tradycja

W 2011 roku UNESCO wpisało fado na swoją listę żywego dziedzictwa kulturowego – Listę Reprezentatywną. Wpis opisuje muzykę i poezję praktykowaną przez społeczności w całej Lizbonie, słyszaną od profesjonalistów na koncertach i w małych domach fado, a także od amatorów w stowarzyszeniach sąsiedzkich. Starsi śpiewacy przekazują je nieformalnie, często w rodzinach. UNESCO zalicza więc mały dom fado do miejsc, w których tradycja ta żyje.

Na co zwrócić uwagę słuchając

Słuchaj przede wszystkim głosu. Museu do Fado podkreśla, że prostota struktury melodycznej fado sprawia, iż liczy się interpretacja – to frazowanie śpiewaka niesie piosenkę. Wsłuchaj się w pauzy na końcu frazy, gdy śpiewak przeciąga nutę. Potem zwróć uwagę na instrumenty – gitarę portugalską i gitarę – oraz na ciszę w sali. Poezja najczęściej opowiada o miłości, losie, indywidualnym przeznaczeniu i codziennym życiu miasta – niezależnie od tego, czy rozumiesz portugalski.

Czytaj dalej: Gitara portugalska w fado